Η μπάλα: Ένα μαζικό κοινωνικό φαινόμενο

Εκδηλώσεις για τα 100 χρόνια του ΟΦΗ.
Θεατρικά δρώμενα, εικαστικές εκθέσεις, ομιλίες.
Εκδρομές χιλιάδων ανθρώπων για τον Τελικό Κυπέλλου.
Τι είναι τελικά το ποδόσφαιρο, η “μπάλα” όπως τη λέμε;
Ο Σπύρος Αλεξάκης μίλησε με τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης, κ. Γιάννη Ζαϊμάκη, ειδικό στο κομμάτι της Κοινωνιολογίας του Αθλητισμού.

 

 

Ερ: Κάποτε στην στήλη του στην “Ελευθεροτυπία” ο Κώστας Ζoυράρις αποκάλεσε τις ποδοσφαιρικές ομάδες “Ιεροκοινότητες”. Έχουν όντως την έννοια της κοινότητας οι ομάδες και ακόμη περισσότερο της ιερής κοινότητας ή είναι απλά ένα ακόμη χόμπι των ανθρώπων των σύγχρονων κοινωνιών;

Απ: Οι ομάδες λειτουργούν ως φαντασιακές κοινότητες και η σχέση οπαδού και ομάδας βασίζεται σε ισχυρούς δεσμούς αφοσίωσης, συναισθήματος και πίστης στην «ιδέα» της ομάδας. Αυτή η στοχοπροσήλωση στην ομάδα έχει πολλές αναλογίες με τη θρησκευτική πίστη, μόνο που στην περίπτωση των οπαδών η διαδικασία ταύτισης και το αίσθημα του συνανήκειν σε μια κοινότητα αφορά μια «εγκόσμια θρησκεία» που βιώνεται τελετουργικά στους καθημερινούς αθλητικούς βιόκοσμους και ιδιαίτερα στην ατμόσφαιρα του γηπέδου. Δεν είναι τυχαίο πως οι οπαδοί χρησιμοποιούν μεταφορικά θρησκευτικές έννοιες στο καθημερινό τους λόγο στον οποίο η ομάδα είναι «θρησκεία» και το γήπεδο «ναός».

 

Ερ:Ο ΟΦΗ γιορτάζει τα 100 του χρόνια το 2025 και παρατηρούμε ότι ένας μεγάλος αριθμός ομάδων της χώρας μας (πχ Ολυμπιακός, ΠΑΟΚ αλλά και Εργοτέλης στα δικά μας εδώ στην Κρήτη), έχουν επίσης ιδρυθεί τη δεκαετία του 1920, στα πρώτα χρόνια μετά τη μικρασιατική καταστροφή. Πρόκειται για σύμπτωση ή σχετίζονται ιστορικά η είσοδος των Μικρασιατών στον σημερινό ελλαδικό χώρο με την ίδρυση των αθλητικών σωματείων;

Απ: Δεν είναι σύμπτωση. Η έλευση των προσφύγων στον συνέβαλε στη μεταφορά μιας αθλητικής τεχνογνωσίας από παράγοντες του αθλητισμού που είχαν έρθει από την Μικρά Ασία και ήταν εξοικειωμένοι με τις αθλητικές διοργανώσεις και τα αθλητικά σωματεία τα οποία είχαν μια εξέχουσα θέση στην κοινωνική ζωή των μεγάλων αστικών κέντρων της ανατολής. Επιπλέον, χιλιάδες νεαροί πρόσφυγες που αναζητούσαν ευκαιρίες για ψυχαγωγία και κοινωνικότητα στο νέο τόπο και βρήκαν στο ποδόσφαιρο ένα πρόσφορο πεδίο πολιτισμικής διάκρισης και προβολής μιας διακριτής ταυτότητας. Είναι χαρακτηριστικό ότι στα τοπικά πρωταθλήματα του μεσοπολέμου η παρουσία των προσφύγων ήταν καθοριστική σε όλους τους συλλόγους και συχνά αποτελούσαν μήλο της έριδος ανάμεσα στα επίσημα σωματεία που συμμετείχαν στο τοπικό πρωτάθλημα.

 

Ερ: Στην αρχαιότητα υπήρχαν επεισόδια (πολλές φορές και θανατηφόρα) κατά τη διάρκεια των αγώνων και κυρίως μετά από ήττες των αθλητών των διαφόρων πόλεων σε αθλήματα που ήταν ατομικά. Στη σύγχρονη εποχή αντίθετα βλέπουμε ότι η οπαδική βία αφορά κυρίως σε ομαδικά αθλήματα. Μπορούμε να πούμε ότι η αθλητική βία εξελίσσεται ως φαινόμενο και αν ναι, με ποιο τρόπο;

Απ: Τα κοινωνικά συμφραζόμενα των αθλητικών δραστηριοτήτων στην αρχαιότητα είναι πολύ διαφορετικά και η σύγκριση τους δεν έχει ιδιαίτερη αναλυτική αξία. Η βία στη σύγχρονη εποχή είναι ένα ευρύτερο κοινωνικό πρόβλημα που εκφράζεται με ιδιαίτερο τρόπο σε ανταγωνιστικά και δημοφιλή ομαδικά αθλήματα και συνδέεται με μια σειρά κοινωνικών και αθλητικών παραγόντων. Η ευρύτερη κοινωνική δυσαρέσκεια των νέων που εκβάλει και στους αθλητικούς χώρους με τη μορφή μιας λαϊκής παραβατικότητας απέναντι σε ένα υπαρκτό ή φαντασιακό κατεστημένο, η αίσθηση της διαφθοράς και της ανυποληψίας των αθλητικών θεσμών, ο παραγοντισμός και η παραβατικότητα του λευκού κολλάρου, η διαμόρφωση ενός τοξικού κλίματος αντιπαραθέσεων και ρητορικών μίσους στο διαδίκτυο, η αναπαραγωγή ενός δικτύου παραβατικών συμπεριφορών στους συνδέσμους οπαδών συχνά με την κάλυψη μεγαλοπαραγόντων είναι μερικά από τα αίτια αυτής της βίας στην ελληνική κοινωνία.

 

Ερ: Κατά τη δεκαετία του ’80 κυρίως, πολύς λόγος γινόταν για τον “Μαζικό” ή “Λαϊκό Αθλητισμό”΄. Σήμερα βλέπετε να υπάρχει ακόμη σαν έννοια η ερασιτεχνική συμμετοχή των πολλών στα αθλητικά δρώμενα ή ο αθλητισμός για τους περισσότερους ανθρώπους είναι απλά ένα θέαμα, όπου συμμετέχουν ως πελάτες-οπαδοί;

Απ: Το κίνημα για ένα μαζικό λαϊκό αθλητισμό στην υπηρεσία του λαού αναπτύχθηκε για πρώτη φορά στο μεσοπόλεμο από προοδευτικές δυνάμεις που έβλεπαν στον αθλητισμό ένα μέσο κοινωνικής διαπαιδαγώγισης των μαζών και επανήλθε στην περίοδο της μεταπολίτευσης ως μια απάντηση στο ρεύμα της ολοένα και μεγαλύτερης επαγγελματοποίησης των δημοφιλών σπορ. Σήμερα, ο αθλητισμός ολοένα και περισσότερο καθορίζεται από τη βιομηχανία του αθλητικού θεάματος. Στην πολιτική οικονομία του σύγχρονου εμπορευματοποιημένου αθλητισμού οι οπαδοί συνιστούν την κρίσιμη μάζα των πελατών αθλητικών προϊόντων και υπηρεσιών από τις οποίες εξαρτάται η βιωσιμότητα και η ανάπτυξη των ομάδων-εταιριών. Ωστόσο, οι οπαδοί εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τους αγαπημένους τους συλλόγους σαν κάτι παραπάνω από εταιρίες και να επενδύουν συναισθηματικά σε αυτούς. Οι κοινότητες που διαμορφώνονται στους χώρους του αθλητισμού εξακολουθούν να λειτουργούν ως καταφύγια νοήματος σε ένα κατακερματισμένο κοινωνικό κόσμο. Επιπλέον, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως μεγάλο μέρος του αθλητισμού εξακολουθεί να λειτουργεί σε ερασιτεχνική βάση επιτελώντας μια ευρεία γκάμα κοινωνικών λειτουργιών (σωματική άθληση, κοινωνικοποίηση, πειθαρχία, ψυχαγωγία κλπ.).

 

Ερ: Βλέπουμε ότι όσο περνούν τα χρόνια όλο και λιγότερες ομάδες-αουτσάιντερ κατακτούν τρόπαια. Κάποτε είχαμε μια Στεάουα που πήρε Κύπελλο Πρωταθλητριών, μια Σαμπντόρια που έπαιξε Τελικό. Υπήρξαν επαρχιακές ομάδες που κατέκτησαν το Ουέφα ή το Κυπελλούχων και σήμερα δεν παίζουν καν σε ευρωπαϊκές διοργανώσεις. Τα οικονομικά μεγέθη σε συνδυασμό με τα ανοικτά σύνορα και την ελεύθερη μετακίνηση αθλητών, κάνουν απαγορευτικά ακόμη και τα όνειρα, ομάδων που δεν είναι μεγαθήρια. Μπορούμε να πούμε ότι και ο επαγγελματικός αθλητισμός ακολουθεί τον δρόμο των σύγχρονων κοινωνιών όπου η ψαλίδα ανάμεσα στους ισχυρούς και τους υπόλοιπους έχει ανοίξει πολύ;

 

Απ: Ο επαγγελματικός αθλητισμός είναι ένα πεδίο στο οποίο κατεξοχήν μπορούμε να δούμε την αναπαραγωγή και ενίσχυση των κοινωνικών ανισοτήτων. Στο επαγγελματοποιημένο και εμπορευματοποιημένο σημερινό ποδόσφαιρο με την ελεύθερη διακίνηση αθλητών και κεφαλαίων το χάσμα ανάμεσα σε σωματεία φτωχών και πλούσιων χωρών ολοένα και διευρύνονται με τις κοινωνίες του παγκόσμιου νότου να παράγουν ταλέντα που αξιοποιούνται από τις χώρες της Δύσης στα πλούσια και ανταγωνιστικά πρωταθλήματα της Ευρώπης που διαθέτουν μεγαλύτερη ποιότητα, θέαμα, προβολή και φυσικά πλούτο. Αλλά και σε εθνικό επίπεδο οι τίτλοι μονοπωλούνται από σωματεία με οικονομική δύναμη, μάζες οπαδών-πελατών, ισχυρό οργανωτικό και αθλητικό κεφάλαιο (ποδοσφαιριστές, προπονητές, μάνατζερ κλπ,) που προσελκύουν πάμπλουτους επενδυτές (συχνά από κάθε γωνιά του πλανήτη) αυξάνοντας ολοένα και περισσότερο τις αποστάσεις τους από λιγότερο ισχυρά σωματεία. Στην Ελλάδα οι αποστάσεις ανάμεσα στους τέσσερις μεγάλους και τα υπόλοιπα σωματεία διαρκώς μεγαλώνει. Κάποτε μπορούσαμε να δούμε επαρχιακά σωματεία που βασίζονταν, σε σημαντικό βαθμό, σε ντόπιους ποδοσφαιριστές να κατακτούν πρωτάθλημα (Λάρισα) ή κύπελλο Ελλάδος (ΟΦΗ, Λάρισα, Καστοριά). Στο σημερινό ποδόσφαιρο τα τμήματα υποδομών μπορούν να συμβάλλουν στην οικονομική και αγωνιστική ευρωστία ενός συλλόγου δεν σου εξασφαλίζουν όμως από μόνα τους τίτλους. Για όσους φιλοδοξούν να κάνουν πρωταθλητισμό σε εγχώριες και διεθνείς αθλητικές διοργανώσεις απαιτείται η συσσώρευση ισχυρού οικονομικού κεφαλαίου, στρατηγικές επενδύσεις και πλάνα που αφορούν υποδομές, ποδοσφαιριστές και προπονητές υψηλής αξίας που πρωταγωνιστούν στην παγκοσμιοποιημένη αθλητική αγορά. Το ποδόσφαιρο, το μπάσκετ και άλλα δημοφιλή σπορ τείνουν να λειτουργούν με όρους ελεύθερης αγοράς και προσαρμόζονται ολοένα και περισσότερο στην πολιτιστική λογική του ύστερου καπιταλισμού. Ακόμη, και το θέαμα των παθιασμένων οπαδών στην κερκίδα με τα πολύχρωμα τελετουργικά τους μετατρέπεται σε καταναλωτικό προϊόν που καταναλώνεται από εκατομμύρια βλέμματα αδηφάγων τηλεθεατών. Πρόκειται για την κοινωνία του θεάματος που μας είχε περιγράψει παραστατικά ο Γκυ Ντεμπόρ που βρίσκει όμως και τις αντιστάσεις της π.χ. στο κίνημα ενάντια στο μοντέρνο ποδόσφαιρο που τελευταία έχει εκφραστεί και στο ελληνικό ποδόσφαιρο με τη λειτουργία των αυτοοργανωμένων ομάδων λαϊκής βάσης.